Groß Walddorf.



Gross Walddorf – dawna Olszynka i jej życie gospodarcze na początku XIX wieku

Wśród dawnych dokumentów dotyczących Olszynki zachowały się materiały, które pozwalają nam zajrzeć w codzienne życie jej mieszkańców sprzed ponad dwóch stuleci. Jednym z nich jest szczegółowy wykaz gospodarstw, mieszkańców i majątku ziemskiego Gross Walddorf, sporządzony na potrzeby gdańskiego Danziger Bauamt. Dokument, pochodzący z dawnego archiwum gdańskiego (Abteilung 180, sygnatura 11017, nr 3513), zawiera nie tylko nazwiska gospodarzy i mieszkańców, lecz także informacje o zabudowaniach, użytkowaniu gruntów, hodowli zwierząt oraz stosunkach własnościowych. Uzupełnieniem wykazu jest osobna ocena gospodarcza miejscowości (Wirtschaftsgutachten), która przedstawia warunki naturalne i możliwości prowadzenia gospodarstw rolnych. Dzięki tym zapisom możemy odtworzyć interesujący obraz Gross Walddorf, jednej z historycznych części dzisiejszej Olszynki.

Wieś na podstawie trzydziestoletniego kontraktu.

Na początku dokumentu znajduje się informacja, że Gross Walddorf posiadało trzydziestoletni kontrakt dzierżawny (Emphyteutischer Kontrakt), którego termin kończył się w dniu Matki Boskiej Gromnicznej, czyli 2 lutego 1822 roku. Kontrakt emfiteutyczny był szczególną formą długoterminowego użytkowania ziemi. Dzierżawca otrzymywał prawo korzystania z gruntu, zobowiązując się jednocześnie do określonych świadczeń na rzecz właściciela. Wykaz obejmuje 39 ponumerowanych pozycji dotyczących gospodarstw, nieruchomości i gruntów. Nie każda z nich była jednak zamieszkanym gospodarstwem. Wśród zapisów znajdują się również niezabudowane działki, budynki niezamieszkane oraz nieruchomości należące do osób mieszkających poza wsią.




Gospodarze, właściciele i mieszkańcy.

Dokument przedstawia dość zróżnicowaną strukturę własnościową. Wśród wymienionych osób znajdujemy zarówno gospodarzy mieszkających na miejscu, jak i właścicieli nieruchomości zamieszkujących w Gdańsku. Przykładem jest Christian Jacob Haase, określony jako gospodarz i obywatel miasta Gdańska (Bürger in der Stadt). Podobny zapis dotyczy Carla Gotloba Edtfeldta, który był obywatelem Gdańska i Ausruferem, czyli miejskim obwoływaczem. Interesujący jest również przypadek policmajstra Christiana Janzen'a. Jego gospodarstwo znajdowało się w Gross Walddorf, natomiast sam właściciel utrzymywał ziemię we własnym zarządzie. W wykazie pojawia się Peter Zuttner, pełniący funkcję zarządcy gospodarstwa (Hofmeister). W innych przypadkach właściciele oddawali ziemię w dzierżawę, a jej uprawą zajmowali się gospodarze i pracownicy mieszkający na miejscu. Wśród wymienionych osób znajdujemy także gospodarzy noszących nazwiska Scharping, Wenzel, Janzen, Schwankin czy Razenberg. Są to nazwiska, które warto zachować w dokumentacji historii dawnej Olszynki, ponieważ mogą okazać się przydatne przy dalszych poszukiwaniach genealogicznych i archiwalnych.

Zabudowania i warunki mieszkaniowe.

Wykaz dostarcza również ciekawych informacji o zabudowie miejscowości. Oprócz gospodarstw rolnych występowały tutaj mniejsze domy mieszkalne, określane jako Kate. W wielu z nich znajdowało się kilka izb (Stuben), a poszczególne pomieszczenia zajmowali różni lokatorzy. W niektórych przypadkach w jednym budynku mieszkało kilka rodzin lub osób samotnych. Byli to między innymi robotnicy najemni, rzemieślnicy, szwaczki i inni pracownicy. W dokumencie wymieniono również opuszczony budynek urzędu (Dessen Amtshaus, steht wüst). Znajdował się on pod numerem 4 wykazu. Ciekawą pozycję stanowi dom należący do funkcji Danziger Bauamt. Budynek posiadał trzy izby, a mieszkali w nim między innymi pracownicy najemni, w tym osoby wyznania mennonickiego. Wspomniano także o wiejskim młynie wodnym (Mühlenkate). Mieszkał przy nim Jak. Fuss, określony jako Einlieger-Wassermüller, czyli młynarz wodny należący do grupy mieszkańców wynajmujących mieszkania lub izby. Wszystko to pokazuje, że Gross Walddorf nie było wyłącznie skupiskiem gospodarstw rolnych. Istniała tutaj również zabudowa mieszkalna o bardziej zróżnicowanym charakterze, a mieszkańcy wykonywali różne zawody i zajęcia.

216 mieszkańców i ich codzienne zajęcia.

Według końcowego zestawienia Gross Walddorf liczyło 216 mieszkańców. Wykaz obejmował 44 gospodarstwa domowe i 33 Feuerstellen, czyli ogniska domowe, będące w ówczesnej ewidencji jednostkami związanymi z gospodarstwem domowym i zabudową. Wśród mieszkańców odnotowano 44 mężczyzn, 39 kobiet, 39 synów i 30 córek. Szczególnie interesująca jest liczba pracowników najemnych: 36 parobków (Knechte) oraz 26 służących (Mägde). Łącznie było to 62 pracowników, co stanowiło znaczącą część ludności miejscowości. Pokazuje to, jak ważną rolę odgrywała praca najemna w funkcjonowaniu tutejszych gospodarstw. Dokument odnotowuje również sześć osób wyznania mennonickiego. Jest to kolejny ślad obecności tej społeczności na terenie dawnej Olszynki.

Rolnictwo i hodowla zwierząt.

Jednym z najciekawszych fragmentów dokumentu jest zestawienie inwentarza żywego. Według wykazu w Gross Walddorf hodowano:
- 122 konie (Pferde),
- 122 krowy (Kühe),
- 64 sztuki młodego bydła (Jungvieh),
- 33 owce (Schafe),
- 139 świń (Schweine),
- 34 rodziny pszczele (Bienenvölker).

Liczby te pokazują, że hodowla zwierząt stanowiła bardzo ważny element lokalnej gospodarki. Szczególnie duża liczba koni wskazuje na zapotrzebowanie na siłę pociągową, niezbędną przy uprawie ziemi i transporcie. Równie interesująca jest hodowla bydła oraz trzody chlewnej. Warto zwrócić uwagę także na 34 rodziny pszczele, które świadczą o tym, że mieszkańcy zajmowali się również pszczelarstwem. W podsumowaniu wykazano łącznie 33 Hufen i 117 Morgen gruntów. Był to znaczny areał ziemi użytkowanej przez miejscowe gospodarstwa.

Trudne warunki naturalne – woda i rolnictwo

Osobna ocena gospodarcza Gross Walddorf (Wirtschaftsgutachten), sporządzona przez przedstawicieli administracji, zawiera szczególnie interesujący opis warunków naturalnych. Miejscowość określono jako Gross Walddorf lub Gross Bürgerwald. Autorzy opracowania zwracają uwagę na jej bardzo niskie położenie. Cały obszar gruntów wiejskich (Feldmark) był narażony na zalewanie wodami Motławy. Podczas intensywnych opadów całe połacie pól mogły znaleźć się pod wodą. Problemem było również odprowadzanie nadmiaru wody. Przy bezwietrznej pogodzie osuszanie zalanych terenów stawało się szczególnie trudne. Z kolei podczas długotrwałych opadów woda utrzymywała się na polach, powodując znaczne straty w uprawach. Autorzy podkreślają, że nawet zboża wysiewane latem mogły zostać zalane i ulec zniszczeniu. Gleba składała się głównie z ziemi torfowej zmieszanej z piaskiem (Moorerde mit Sand). Jej przydatność do uprawy zbóż zależała w dużym stopniu od pogody. W latach sprzyjających plony były przeciętne, natomiast podczas mokrych sezonów wyraźnie się pogarszały.

Łąki, pastwiska i uprawa zbóż.

Ze względu na warunki terenowe gospodarka rolna Gross Walddorf była w dużym stopniu oparta na łąkach i pastwiskach. Według oceny gospodarczej około jednej trzeciej gruntów obsiewano zbożem, natomiast pozostałe dwie trzecie przeznaczano na siano i wypas zwierząt. Część ziemi pozostawała okresowo ugorem.
W dokumencie podano również przykładowe wyniki upraw w korzystnych latach:
- pszenica – pięciokrotny plon,
- żyto – pięciokrotny plon,
- jęczmień – sześciokrotny plon,
- owies – pięciokrotny plon.
W zestawieniu pojawiają się także wartości uzyskiwane z siana i hodowli zwierząt. Pięć wozów siana wyceniono na 3 talary i 30 groszy za wóz, cztery krowy na 4 talary i 45 groszy za sztukę, a dwie świnie na 15 groszy za sztukę. Wartości te pozwalają lepiej zrozumieć, jak oceniano gospodarczą przydatność poszczególnych produktów i zwierząt.


Gross Walddorf – obraz dawnej Olszynki.

Dokumenty dotyczące Gross Walddorf przedstawiają miejscowość o wyraźnie rozwiniętej gospodarce rolnej i hodowlanej. Mimo stosunkowo niewielkiej liczby mieszkańców znajdowało się tutaj wiele zwierząt gospodarskich, a liczne gospodarstwa korzystały z pracy parobków i służących. Nie była to jednak gospodarka wolna od problemów. Niskie położenie terenu, zalewanie pól przez wody Motławy i trudności z osuszaniem gruntów miały bezpośredni wpływ na wyniki upraw i codzienną pracę mieszkańców. Szczególnie interesujące jest zestawienie tych informacji z dokumentami dotyczącymi sąsiedniego Klein Walddorf. Obie miejscowości należały do historycznego obszaru dawnej Olszynki i zmagały się z podobnymi warunkami naturalnymi, ale ich struktura gospodarcza i hodowlana wyraźnie się różniła. Gross Walddorf wyróżniało się przede wszystkim dużą liczbą zwierząt gospodarskich oraz znacznym udziałem pracowników najemnych. Dzięki zachowanym dokumentom możemy dziś poznać nie tylko dawne nazwy i nazwiska mieszkańców Olszynki, ale również zobaczyć, jak wyglądało ich życie, czym się zajmowali i z jakimi trudnościami musieli się mierzyć. To właśnie takie źródła pozwalają przywracać pamięć o miejscu, którego dawnego obrazu nie da się już odtworzyć wyłącznie na podstawie współczesnej zabudowy i map.



Miro, listopad 2026